Ο καπιταλισμός κατηγορείται για πολλά πράγματα στις μέρες μας: τη φτώχεια, την ανισότητα, την ανεργία, ακόμα και την υπερθέρμανση του πλανήτη. Όπως είπε ο Πάπας Φραγκίσκος κατά την πρόσφατη ομιλία του στη Βολιβία: «Αυτό το σύστημα είναι πλέον ανυπόφορο: οι εργαζόμενοι στους αγρούς το βρίσκουν ανυπόφορο, οι εργάτες το βρίσκουν ανυπόφορο, οι κοινότητες το βρίσκουν ανυπόφορο, οι λαοί το βρίσκουν ανυπόφορο. Η γη η ίδια – η αδελφή και μάνα μας, Γη, όπως θα έλεγε ο Άγιος Φραγκίσκος – το βρίσκει επίσης ανυπόφορο».
Είναι όμως τα προβλήματα που αναστατώνουν το Φραγκίσκο άραγε συνέπειες αυτού που αποκάλεσε «αχαλίνωτο καπιταλισμό»; Ή μήπως αντ΄ αυτού προκαλούνται από την αναπάντεχη αποτυχία του καπιταλισμού να κάνει τα όσα πολλοί περίμεναν απ΄ αυτόν; Θα ΄πρεπε άραγε η ατζέντα για την προώθηση της κοινωνικής δικαιοσύνης να βασιστεί στη χαλιναγώγηση του καπιταλισμού ή στην εξάλειψη των εμποδίων που παρακωλύουν την επέκτασή του;
Η απάντηση στην περίπτωση της Λατινικής Αμερικής, της Αφρικής, της Μέσης Ανατολής και της Ασίας είναι προφανώς το δεύτερο. Προκειμένου να το καταλάβουμε, είναι χρήσιμο να θυμηθούμε πώς φαντάστηκε το μέλλον ο Καρλ Μαρξ.
Για τον Μαρξ, ο ιστορικό ρόλος του καπιταλισμού ήταν η αναδιοργάνωση της παραγωγής. Δεν θα υπήρχαν πια οικογενειακές φάρμες, εργαστήρια τεχνιτών, ούτε και το «έθνος των καταστηματαρχών», όπως φέρεται να έχει υποτιμητικά αναφερθεί στη Βρετανία ο Ναπολέων. Όλες αυτές οι μικροαστικές δραστηριότητες θα «οργώνονταν» από το το αντίστοιχο των σημερινών Zara, Toyota, Airbus, Walmart κ.α.
Ως αποτέλεσμα, τα μέσα παραγωγής δεν θα ανήκαν πλέον σε εκείνους που πραγματοποιούν την εργασία, όπως στο οικογενειακό αγρόκτημα ή στο εργαστήρι του τεχνίτη, αλλά στο «κεφάλαιο». Οι εργαζόμενοι θα κατείχαν μόνο την ίδια τους την εργασία, την οποία θα αναγκάζονταν να ανταλλάξουν μ΄ ένα μίζερο μισθό. Παρ΄ όλα αυτά, θα ήταν πιο τυχεροί από τον «εφεδρικό στρατό των ανέργων» – μια δεξαμενή αδρανών εργατών, αρκετά μεγάλη για να κάνει τους άλλους να φοβούνται μη χάσουν τη δουλειά τους, αλλά και αρκετά μικρή για να μην πηγαίνει χαμένη η υπεραξία που θα μπορούσε να εξαχθεί αν αυτοί υποχρεώνονταν να εργαστούν.
Με όλες τις προηγούμενες κοινωνικές τάξεις να έχουν μετατραπεί σε εργατική τάξη και όλα τα μέσα παραγωγής να βρίσκονται στα χέρια μιας όλο και μικρότερης ομάδας κατόχων «κεφαλαίου», μια προλεταριακή επανάσταση θα οδηγούσε την ανθρωπότητα σε έναν κόσμο της τέλειας δικαιοσύνης: «Από τον καθένα ανάλογα με τις ικανότητές του, για τον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του», όπως περίφημα το έθεσε ο Μαρξ.
Είναι σαφές πως ο ποιητής και φιλόσοφος Πολ Βαλερί είχε δίκιο: «Το μέλλον, όπως και οτιδήποτε άλλο, δεν είναι πια αυτό που συνήθιζε να είναι». Αλλά δεν θα πρέπει να διακωμωδούμε το σφάλμα στη γνωστή πρόβλεψη του Μαρξ. Στο κάτω-κάτω, όπως πικρόχολα σημείωσε ο φυσικός Νιλς Μπορ, «η πρόβλεψη είναι δύσκολη, ειδικά για το μέλλον».
Γνωρίζουμε πλέον ότι καθώς το μελάνι στέγνωνε στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο, οι μισθοί στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες ξεκινούσαν μία άνοδο διάρκειας 160 ετών, καθιστώντας τους εργαζόμενους μέρος της μεσαίας τάξης, με αυτοκίνητα, ενυπόθηκα δάνεια, συντάξεις και μικροαστικές έγνοιες. Οι πολιτικοί πλέον υπόσχονται να δημιουργήσουν θέσεις εργασίας – ή περισσότερες ευκαιρίες που να αξιοποιηθούν από το κεφάλαιο – και όχι να καταλάβουν τα μέσα παραγωγής.
Ο καπιταλισμός μπόρεσε να επιτύχει αυτήν τη μεταμόρφωση, επειδή η αναδιοργάνωση της παραγωγής επέτρεψε μία πρωτοφανή αύξηση της παραγωγικότητας. Ο καταμερισμός της εργασίας εντός και μεταξύ των επιχειρήσεων, τον οποίο ο Άνταμ Σμιθ είχε ήδη το 1776 οραματιστεί ως κινητήριο δύναμη της ανάπτυξης, επέτρεψε τον καταμερισμό της τεχνογνωσίας μεταξύ των ατόμων ώστε το σύνολο να γνωρίζει περισσότερα από ό,τι τα μέρη και να σχηματίζει όλο και μεγαλύτερα δίκτυα ανταλλαγής και συνεργασίας.
Μια σύγχρονη εταιρεία έχει εμπειρογνώμονες στην παραγωγή, το σχεδιασμό, το μάρκετινγκ, τις πωλήσεις, τις χρηματοδοτήσεις, τα λογιστικά, τη διαχείριση ανθρώπινων πόρων, τα φορολογικά, τις συμβάσεις, και ούτω καθεξής. Η σύγχρονη παραγωγή δεν είναι απλά ένας σωρός από κτίρια και εξοπλισμό που ανήκουν στο Κεφάλαιο και που τα χειρίζονται μηχανικά αναλώσιμοι εργαζόμενοι. Αντ΄ αυτού, είναι ένα συντονισμένο δίκτυο ανθρώπων που κατέχουν διαφορετικούς τύπους Ανθρώπινου Κεφαλαίου. Στον ανεπτυγμένο κόσμο, ο καπιταλισμός μετέτρεψε όντως σχεδόν τους πάντες σε μισθωτούς εργάτες, αλλά τους έβγαλε επίσης από τη φτώχεια και τους έκανε πιο ευημερούντες από ό,τι θα μπορούσε να έχει φανταστεί ο Μαρξ.
Αυτό δεν ήταν το μόνο πράγμα για το οποίο έσφαλε ο Μαρξ. Μεγαλύτερη έκπληξη αποτέλεσε το γεγονός ότι η καπιταλιστική αναδιοργάνωση της παραγωγής εξασθένησε στον αναπτυσσόμενο κόσμο, αφήνοντας τη συντριπτική πλειοψηφία του εργατικού δυναμικού εκτός του ελέγχου της. Οι αριθμοί είναι εντυπωσιακοί. Ενώ μόνο ένας στους εννέα ανθρώπους στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι αυτοαπασχολούμενος, η αναλογία στην Ινδία είναι 19 στους 20. Λιγότεροι από το ένα πέμπτο των εργαζομένων στο Περού απασχολούνται σε ιδιωτικές επιχειρήσεις του είδους που είχε κατά νου ο Μαρξ. Στο Μεξικό, περίπου ένας στους τρεις.
Ακόμα και στο εσωτερικό των χωρών, τα μέτρα ευημερίας συνδέονται στενά με το ποσοστό του εργατικού δυναμικού που απασχολείται στην καπιταλιστική παραγωγή. Στη μεξικανική πολιτεία Νουέβο Λεόν, τα δύο τρίτα των εργαζομένων απασχολούνται σε ιδιωτικές επιχειρήσεις, ενώ στην Τσιάπας μόνο ένας στους επτά. Δεν είναι να απορεί κανείς λοιπόν που το κατά κεφαλήν εισόδημα είναι πάνω από εννέα φορές υψηλότερο στη Νουέβο Λεόν από ό, τι στην Τσιάπας. Στην Κολομβία, το κατά κεφαλήν εισόδημα στην Μπογκοτά είναι τέσσερις φορές υψηλότερο από ό,τι στο Μαϊκάο. Αναμενόμενα, το μερίδιο της καπιταλιστικής εργασίας είναι έξι φορές υψηλότερο στην Μπογκοτά.
Στη μαστιζόμενη από τη φτώχεια Βολιβία, ο Φραγκίσκος επέκρινε «τη νοοτροπία του κέρδους με κάθε τίμημα, χωρίς καμία ανησυχία για τον κοινωνικό αποκλεισμό ή την καταστροφή της φύσης», καθώς και «την ακατέργαστη και αφελή εμπιστοσύνη στην καλοσύνη αυτών που ασκούν οικονομική εξουσία και στη θεοποίηση των λειτουργιών του επικρατούντος οικονομικού συστήματος.
Αλλά αυτή η εξήγηση της αποτυχίας του καπιταλισμού είναι ανακριβής. Οι πιο κερδοφόρες εταιρείες στον κόσμο δεν εκμεταλλεύονται τη Βολιβία. Απλώς δεν είναι εκεί, γιατί θεωρούν το μέρος ασύμφορο. Το θεμελιώδες πρόβλημα του αναπτυσσόμενου κόσμου είναι ότι ο καπιταλισμός δεν έχει αναδιοργανώσει την παραγωγή και την απασχόληση στις φτωχότερες χώρες και περιοχές, αφήνοντας το μεγαλύτερο όγκο του εργατικού δυναμικού εκτός του πεδίου λειτουργίας του.
Όπως έχουν δείξει ο Ράφαελ Ντι Τέλα και ο Ρόμπερτ ΜακΚούλοχ, οι φτωχότερες χώρες του κόσμου δεν χαρακτηρίζονται από αφελή εμπιστοσύνη στον καπιταλισμό, αλλά από άκρα δυσπιστία, η οποία οδηγεί σε βαρείες κυβερνητικές παρεμβάσεις και ρυθμίσεις επί των επιχειρήσεων. Υπό τέτοιες συνθήκες, ο καπιταλισμός δεν ευδοκιμεί και οι οικονομίες παραμένουν φτωχές.
Ο Φραγκίσκος έχει δίκιο να εστιάζει στην προσοχή του στα δεινά των φτωχότερων του κόσμου. Η δυστυχία τους, ωστόσο, δεν είναι η συνέπεια του αχαλίνωτου καπιταλισμού, αλλά ενός καπιταλισμού που έχει χαλιναγωγηθεί με λάθος τρόπο.
* Ο Ricardo Hausmann, πρώην υπουργός Σχεδιασμού της Βενεζουέλας και πρώην επικεφαλής οικονομολόγος της Διαμερικανικής Τράπεζας Ανάπτυξης, είναι καθηγητής της Πρακτικής Οικονομικής Ανάπτυξης στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, όπου είναι επίσης διευθυντής του Κέντρου Διεθνούς Ανάπτυξης.
